Қазақстанда зейнетақы жинақтарын қорғау тәсілі өзгереді. Мемлекет нақты енгізілген міндетті зейнетақы жарналарына берілетін кепілдікті сақтайды. Алайда 2027 жылдан бастап зейнетке шыққан салымшыларға инфляцияны ескере отырып, айырманы біржолғы төлеммен өтейтін бюджеттік кіші бағдарлама оңтайландырылады.
Бұл өзгерістер туралы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, Ұлттық Банк және Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры хабарлады. Ведомствоның мәліметінше, Әлеуметтік кодекстің 217-бабы БЖЗҚ-дағы міндетті зейнетақы жарналары мен міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарының нақты енгізілген сомалар көлемінде сақталуына кепілдік береді. Бұл норма өз күшінде қалады.
Сонымен бірге зейнетақы жүйесі салымшылар өз жинақтарын белсенді басқарып, инвестициялық тәуекел деңгейін дербес таңдай алатын модельге біртіндеп көшеді.
2026 жылғы қыркүйектен бастап 2026 жылғы 7 шілдеде қол қойылған заң күшіне енеді. Ол зейнетақы активтерін инвестициялық портфельді басқарушыларға беруге қатысты қолданыстағы шектеулерді алып тастайды. Қазір салымшылар жеке ИПБ-ларға зейнетақы жинақтарының 50%-ынан аспайтын бөлігін ғана бере алады. Заң күшіне енгеннен кейін азаматтар активтерінің 100%-ына дейін жеке басқарушыларға тапсыра алады.
Қазақстандықтар инвестициялық стратегияны консервативті нұсқадан бастап табыстылығы жоғары бағытқа дейін өздері таңдайды. Осыған байланысты мемлекет жеке басқарушылардың шешімдерінен туындайтын инфляциялық тәуекелдерді бюджет есебінен автоматты түрде өтеуді орынсыз деп санайды. Министрліктің түсіндіруінше, салық төлеушілердің қаражаты азаматтар мен жеке компаниялардың дербес таңдауының нәтижесін жабуға жұмсалмауы керек.
Бұл ретте ИПБ өз жұмысының нәтижесі үшін қаржылық жауапкершілік арқалайды. Егер табыстылық белгіленген ең төменгі деңгейден төмен болса, басқарушы компания теріс айырманы өз капиталы есебінен өтеуге міндетті. Жеке басқарушыларға капитал көлемі мен жұмыс тәжірибесіне қатысты талаптар қойылады. Капиталдың ең төменгі мөлшері кемінде 1,9 миллиард теңге немесе 440 мың АЕК болуы тиіс.
Жинақтарын жеке компанияларға бергісі келмейтін қазақстандықтар оны Ұлттық Банктің басқаруында қалдыра алады. Әлеуметтік кодекс Ұлттық Банкті зейнетақы активтерінің сақталуын қамтамасыз етуге және ұзақ мерзімді нақты табыстылыққа ұмтылуға міндеттейді. 2028 жылға дейінгі стратегиялық жоспарға сәйкес, зейнетақы активтерінің табыстылығы инфляция деңгейінен +1%-ға дейін жоғары болуы тиіс.
Ұлттық Банк қаражатты нарықтық талаптармен инвестициялап, портфельді әртараптандыруды жоспарлап отыр. Оның ішінде сапалы шетелдік қаржы құралдарына қаражат салу көзделген. Валюталық активтердің үлесі кемінде 30% деңгейінде сақталады.
Еңбек министрлігі зейнетақы жүйесін одан әрі өзгертуді талқылайтын жұмыс тобын құрды. Мамандар сақтандыру компонентін, 4+1 моделін, 40 жылдық еңбек өтіліне көшуді және сингапурлық модельді қоса алғанда, бірнеше нұсқаны қарастырып жатыр.
Реформаның басты мақсаты – азаматтарға БЖЗҚ-дан үздіксіз әрі өмір бойы төлем жасау. Зейнетақы мөлшері еңбек өтілін ескеріп, Халықаралық еңбек ұйымының стандарттарында көзделгендей, жоғалған табыстың кемінде 40%-ын өтеуі тиіс.
Үкімет әлеуметтік сақтандырудың зейнетақы компонентін де әзірлеп жатыр. Ол жалпы зейнетақының бір бөлігін өмір бойы төлеуді қамтамасыз етуге тиіс. Бұл төлем тек жинақ көлеміне тәуелді болмай, адамның зейнетақы жүйесіне қатысу өтілін де ескереді.
Министрліктің пікірінше, осындай модель енгізілген жағдайда мемлекеттік кепілдік аясындағы біржолғы өтемақы біртіндеп бұрынғы маңызын жоғалтады.
Билік бұл өзгерістерді әлеуметтік қолдауды нақты бағыттау, тиімсіз бюджет шығындарын қысқарту және зейнетақы активтерінің табыстылығын арттыру қажеттілігімен түсіндіреді. Ал қазақстандықтарға басқарушы компания мен инвестициялық стратегияны таңдауға мұқият қарауға тура келеді.