2026 жылғы 23 тамызда қазақстандықтар алғаш рет Құрылтай депутаттарын сайлауға қатысады. Бұл науқанның 2023 жылғы парламент сайлауынан басты айырмашылығы сайлау учаскесінде бірден байқалады: Құрылтай сайлауында жеке кандидаттардың аты-жөні көрсетілмеген бір ғана бюллетень беріледі.
2023 жылғы сайлауда аралас жүйе қолданылды. Қазақстандықтар партияларға дауыс беріп, сонымен бірге бірмандатты округтер бойынша Мәжіліс депутаттарын сайлады. Бұған қоса, сол күні мәслихат сайлауы да өткендіктен, сайлаушыларға бірнеше бюллетень берілді.
Енді бүкіл ел біртұтас жалпыұлттық сайлау округі саналады. Өскемен, Риддер, Астана, Алматы және өзге де елді мекендердің тұрғындары бірдей бюллетень алып, саяси партияны таңдайды.
Бюллетеньде не көрсетіледі?
Сайлауға жеті саяси партия қатысады. Олардың бюллетеньдегі реті жеребе арқылы анықталды. Орталық сайлау комиссиясының мәліметінше, партиялар мынадай тәртіппен орналасады:
«Әділет» партиясы
Жалпыұлттық социал-демократиялық партия
Қазақстанның «Байтақ» жасылдар партиясы
Қазақстан Халық партиясы
«Ауыл» партиясы
«Ақ жол» Қазақстан демократиялық партиясы
«Respublica» партиясы
Партиялардың атауларынан кейін «Бәріне қарсымын» деген жол орналасады. Тіркелген 545 кандидаттың аты-жөні бюллетеньде көрсетілмейді. Сайлаушы жеке адамға емес, партияның жалпыұлттық тізіміне дауыс береді.
Белгіні қалай дұрыс қою керек?
Әр партияның атауы мен «Бәріне қарсымын» деген жолдың тұсында бос шаршы болады. Сайлаушы солардың біреуіне ғана белгі қоюы керек.
Ол міндетті түрде қанатша болуы шарт емес. Сайлау туралы заң адамның таңдауын анық көрсететін кез келген белгіні қоюға рұқсат береді. Ең бастысы – қалам пайдалану, бір ғана нұсқаны таңдау және түзету енгізбеу.
Егер бюллетеньде екі немесе одан да көп партия белгіленсе, қарындаш пайдаланылса, түзетулер байқалса немесе сайлаушының таңдауын анықтау мүмкін болмаса, ол жарамсыз деп танылады. Сайлау комиссиясы мүшесінің қолы қойылмаған бюллетень де есепке алынбайды.
Дауыс беру күні толтырылған бюллетеньді суретке немесе видеоға түсіруге және оның бейнесін таратуға тыйым салынады.
«Бәріне қарсымын» деген дауыс нені білдіреді?
«Бәріне қарсымын» деген жолға қойылған белгі сайлаушының учаскеге келгенін, бірақ жеті партияның ешқайсын қолдамағанын білдіреді.
Мұндай бюллетень жарамды деп есептеледі. Ол бүлінген бюллетеньдердің қатарына жатқызылмайды және дауыстарды санау кезінде бөлек есепке алынады. Алайда «Бәріне қарсымын» деген дауыс қандай да бір партияға берілмейді және депутаттық мандатқа айналмайды.
Егер азамат партиялық тізімдердің ешқайсын қолдамаса, «Бәріне қарсымын» деген жол бюллетеньді бос қалдырмай және жарамсыз етпей, өз ұстанымын білдіруге мүмкіндік береді.
Дауыс беру қалай өтеді?
Сайлау учаскелерінің негізгі жұмыс уақыты – жергілікті уақыт бойынша 7:00-ден 20:00-ге дейін. Жекелеген учаскелер үшін аумақтық комиссиялар басқа жұмыс кестесін белгілей алады. Бұл туралы тұрғындарға алдын ала хабарлануы тиіс.
Бюллетень алу үшін сайлаушы жеке куәлігін немесе паспортын көрсетуі керек. Комиссия мүшесі азаматтың сайлаушылар тізімінде бар-жоғын тексереді. Содан кейін сайлаушы бюллетеньді алғаны туралы қол қояды.
Бюллетень жасырын дауыс беруге арналған кабинада жеке толтырылады. Кабинада бөгде адамның болуына тыйым салынады. Бюллетеньді өз бетінше толтыра алмайтын азаматтарға ғана көмек алуға рұқсат етіледі. Олар сенім білдірген адамға жүгіне алады. Алайда сайлау комиссиясының мүшесі, байқаушы, журналист, әкімдік өкілі немесе партияның сенім білдірілген адамы мұндай көмек көрсете алмайды.
Толтырылған бюллетень дауыс беру жәшігіне салынады. Өз дауысын басқа адамға беруге немесе туысының орнына дауыс беруге болмайды.
Денсаулық жағдайына, науқас отбасы мүшесін күтуіне немесе шалғай жерде тұруына байланысты учаскеге келе алмайтын азаматтар 23 тамыз күні сағат 12:00-ге дейін тұрғылықты жерінде дауыс беру туралы жазбаша өтініш бере алады.
Егер сайлаушы дауыс беру күні басқа елді мекенде болса, дауыс беру құқығын беретін есептен шығару куәлігін ала алады. Мұндай куәліктер 7 тамыздан 22 тамыз сағат 18:00-ге дейін беріледі.
Сайлаушылар тізімін қайдан тексеруге болады?
Сайлаушылар тізімі 7 тамыздан бастап тексеруге қолжетімді болады. Азамат өзінің тізімге енгізілгенін, деректерінің дұрыс көрсетілгенін және қай учаскеге тіркелгенін анықтай алады.
Қазақстан ОСК мәліметінше, сайлау науқаны басталған кезде тізілімге 12 561 644 сайлаушы енгізілген. Дауыс беру үшін 10 427 учаске жұмыс істейді деп жоспарланып отыр. Оның ішінде 64 мемлекетте шетелдегі 82 учаске ашылады.
Учаскелер жабылғаннан кейін комиссиялар дауыс беру жәшіктерін ашып, әр партияға берілген дауыстарды, «Бәріне қарсымын» белгісі қойылған және жарамсыз бюллетеньдерді бөлек санайды. Нәтижелер хаттамаға енгізіліп, оның көшірмесі сайлаушылар танысуы үшін учаскеде орналастырылады.
Қорытындысында Құрылтайдағы 145 орын белгіленген бес пайыздық межеден өткен партиялар арасында бөлінеді. Осылайша, 23 тамызда сайлаушы өз округінен нақты бір депутатты емес, жаңа парламенттегі саяси күштердің арақатынасын айқындайды.