Шығыс Қазақстан облысы орналастыру орындарының саны бойынша елде бірінші орынға шықты, ал ұлттық парктерге келетін туристер легі артып келеді. Алайда экологиялық туризмнің дамуын әлі де ескі көпірлер, жер телімдерін рәсімдеудің күрделі тәртібі, санитариялық инфрақұрылымның тапшылығы және тазарту құрылыстарының қымбаттығы тежеп отыр.
Саланың мәселелері мен даму келешегі ШҚО әкімі Нұрымбет Сақтағанов пен экология және табиғи ресурстар министрі Ерлан Нысанбаевтың қатысуымен өткен кеңесте талқыланды.
Шығыс Қазақстанда экотуризмді дамытуға қажетті табиғи мүмкіндік жеткілікті, тіпті артығымен деуге болады. Облыс аумағында Қазақстанның су қорының 40%-ы мен орман қорының 38%-ы шоғырланған. Ендігі негізгі міндет – табиғи көрікті жерлерге кедергісіз жетуге, қауіпсіз жүріп өтуге және ең болмағанда қарапайым қолайлылықтарды пайдалануға жағдай жасау.
2026 жылдың I тоқсанының қорытындысы бойынша ШҚО орналастыру орындарының саны жағынан елде бірінші орын алды. Өңірде бір мезетте 22 мыңнан астам адамды қабылдай алатын 429 нысан жұмыс істейді.
Туристер саны 83 мың адамға жетті. Оның 80 мыңы – ішкі туристер. Көрсетілген қызмет көлемі 2,3 миллиард теңгеге дейін өсті. Ал туризм саласының негізгі капиталына салынған инвестиция 42,6%-ға артып, 5,5 миллиард теңгені құрады. Осы соманың 2,3 миллиард теңгесі орналастыру нысандарына бағытталды.
Өңірдегі экологиялық туризмнің негізін Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі, сондай-ақ Марқакөл және Батыс Алтай мемлекеттік табиғи қорықтары құрайды.
Катонқарағай ұлттық паркі ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік биосфералық резерваттар желісіне кіреді. Оның аумағында жалпы ұзындығы 680 шақырым болатын 14 туристік маршрут пен экологиялық соқпақ жұмыс істейді.
«Орман жолдары», «Ирек» және «Ақ Берел» бағыттары БҰҰ Даму бағдарламасы мен Катонқарағай ауданының тұрақты даму қорының қолдауымен абаттандырылды.
Алты жыл ішінде ұлттық паркке келушілер саны шамамен алты есе өсті: 2019 жылғы 4 376 адамнан 2025 жылы 26 240 адамға дейін. 2026 жылғы 20 шілдедегі мәлімет бойынша паркке 20 мыңнан астам адам келіп үлгерді.
Туристер арасында «Рахман қайнары», «Ақ Берел», «Ирек» және «Алтай соқпақтарымен» бағыттары ерекше сұранысқа ие.
Экологиялық маршруттардан бөлек, облыста оқиғалық туризм де дамып келеді. Басты іс-шаралардың бірі – Қазақстанның туристік оқиғалар күнтізбесіне енгізілген «Алтай – түркі әлемінің алтын бесігі» халықаралық фестивалі.
2026 жылы фестивальге Әзербайжан, Мажарстан, Қырғызстан, Моңғолия, Түркия, Өзбекстан, Чили, Испания, Германия, Украина, Ресей және Қытайдан туристер келді. Іс-шараны барлығы 50 мыңнан астам адам тамашалады.
Келесі ірі іс-шара – «Марқакөл – Шығыстың інжу-маржаны» туристік фестивалі. Ол 2026 жылғы 31 шілдеде өтіп, Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының 50 жылдығына арналады.
Ұйымдастырушылар фестиваль Марқакөлді еліміздегі келешегі зор туристік орталықтардың бірі ретінде танытуға көмектеседі деп отыр. Ауданның мүмкіндігі расында мол: көлдер, тау өзендері, биік таулы ландшафттар мен бай биоалуантүрлілік қазірдің өзінде бар.
Негізгі мәселелердің бірі – инвестициялық жобаларға жер телімдерін берудің түсінікті тетігі жоқ.
Қолданыстағы заңнама инвестициялық жобаның құны 2 миллион АЕК-тен немесе шамамен 8,5 миллиард теңгеден асса, мемлекеттік орман қорының жерлерін басқа санаттарға ауыстыруға мүмкіндік береді.
Шағын жобалар үшін мұндай шек елеулі кедергі туғызады. Соның салдарынан инвесторлар туристік аумақтарға қызығушылық танытқанымен, әдемі таныстырылымнан нақты құрылысқа жылдам көшу үнемі мүмкін бола бермейді.
Ескі Аустрия жолы да жеке шешімді қажет етеді. Оның биік таулы бөлігінің ұзындығы 50 шақырым. Бағыт Катонқарағай ұлттық паркі мен Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының аумағы арқылы өтеді.
Күрделі жер бедері, батпақты учаскелер мен тасқындар салдарынан жолды үнемі күтіп ұстау қажет. Өткен жылы бір ғана көпірді жөндеуге 540 миллион теңге жұмсалды.
Туроператорлар мен туристік қауымдастық өкілдері жолды толық қайта жаңғыртуды қолдамайды. Қазіргі күрделі бағыт жол талғамайтын көлікпен саяхаттауды және шытырман туризмді ұнататындарды қызықтырады. Сондықтан мамандар алдымен көпірлерді қалпына келтіріп, қауіпсіз қатынасты қамтамасыз етуді, сонымен бірге Ескі Аустрия жолының өзіндік сипатын сақтауды ұсынып отыр.
Катонқарағай ауданында әуежай құрылысы аяқталуға жақын. Сонымен қатар жол мамандары Рахман қайнарына апаратын автомобиль жолының 13 шақырымын жөндеп жатыр. Қазір учаскенің бес шақырымына асфальт төселді.
Ақ Берел өзені арқылы өтетін көпірді қайта жаңғырту жұмыстары да жалғасуда. Жобаның құны – 592 миллион теңге. Оның 176,3 миллион теңгесін облыстық бюджет бөлді.
2025 жылы құрылысшылар көпірдің үш арналық тірегін тұрғызды. 2026 жылы тағы екі тірек салынып, содан кейін аралық құрылымдарды монтаждау басталады.
Батыс Алтай қорығында бес туристік соқпақ жұмыс істейді. Марқакөл қорығында 13 соқпақ бар. Оның оны Қазақстан премьер-министрінің 2024 жылғы тапсырмасы бойынша ашылған. Қазір мамандар осы маршруттардың төлқұжаттарын әзірлеп жатыр.
Өскемендегі экологиялық нысандардың бірі – «Чечек» экопаркі. Оны салу кезінде табиғи ландшафт пен жасыл желектер сақталып, экологиялық қауіпсіз технологиялар қолданылды. Көгалдандыру жұмыстарына облыстың қала және аудан әкімдіктері, сондай-ақ басқармалар қатысты.
Тағы бір мәселе туристік нысандардағы жергілікті тазарту құрылыстарына қатысты. Оларды салу, әсіресе ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың маңында, қомақты шығынды қажет етеді.
Облыс Экология және табиғи ресурстар министрлігіне жергілікті тазарту құрылыстарын орнатуға арналған мемлекеттік қолдау бағдарламасын әзірлеуді ұсынды. Бағдарламаға жеңілдетілген несие беру мен жасыл қаржыландыру тетіктерін енгізу ұсынылып отыр.
Қазір өңірде 36 санитариялық-гигиеналық торап жұмыс істейді. Оның 19-ы бюджеттен субсидия алады. 2026 жылдың ішінде басқарма мен қала және аудан әкімдіктері тағы 16 санитариялық-гигиеналық торап орнатуды жоспарлап отыр.
Өңір ерекше қорғалатын табиғи аумақтардағы инфрақұрылымды дамытуға республикалық бюджеттен қаржы бөлуді де сұрайды. Қаражат экологиялық соқпақтарды, визит-орталықтарды, кемпингтерді, санитариялық нысандарды, туристік навигацияны, байланыс пен қауіпсіздік жүйелерін дамытуға қажет.
Облыс билігі ірі кәсіпорындардың басшыларын Катонқарағай, Марқакөл, Күршім және Ұлан аудандарындағы туристік жобаларға белсендірек қатысуға шақырды.
Бұл аумақтарда биік таулы ландшафттар, көлдер, тау өзендері, альпілік шалғындар мен бай биоалуантүрлілік бар. Осындай табиғи мүмкіндік халықаралық деңгейдегі туристік жобаларды жүзеге асыруға жол ашады.
ШҚО әкімі Нұрымбет Сақтағанов туризм жұмыс орындарын ашып, инвестиция тартып, шағын және орта бизнесті қолдауы керек екенін бірнеше рет атап өтті. Алайда мемлекет бүкіл қажетті инфрақұрылымды жалғыз өзі сала алмайды. Ірі компанияларға әлеуметтік жауапкершілік туралы сөзбен шектелмей, нақты жобалармен іске араласу ұсынылып отыр.
Ішкі туризм өсіп келеді, Шығыс Қазақстан оның экономикалық пайдасын қазірдің өзінде көре бастады. Енді өңірге жұмыстың романтикасы аз бөлігін атқару керек: көпірлер, тазарту құрылыстары, санитариялық тораптар мен қауіпсіз маршруттар салу қажет.
Өйткені қазіргі туристік индустрияға көркем табиғаттың өзі жеткіліксіз. Тіпті ол елдегі ең көрікті табиғаттың бірі болса да.