2026 жылғы 23 тамызда қазақстандықтар алғаш рет елдің жаңа бір палаталы парламенті – Құрылтай депутаттарын сайлайды. Оның құрамына өкілеттік мерзімі бес жыл болатын 145 депутат кіреді.
Алайда бес жылдық мерзімді басты жаңалық деуге болмайды. Мәжіліс депутаттары да бес жылға сайланған. Негізгі өзгерістер парламенттің құрылымына, оны қалыптастыру тәртібіне және саяси партиялардың рөліне қатысты.
Жаңа Конституция күшіне енгенге дейін Қазақстан Парламенті екі палатадан – Сенат пен Мәжілістен тұрды. Палаталар әртүрлі тәртіппен құрылып, депутаттарының өкілеттік мерзімі де бөлек болды.
Мәжіліс құрамында 98 депутат болды. 2023 жылғы сайлауда олардың 69-ы партиялық тізімдер бойынша, ал 29-ы бірмандаттық аумақтық сайлау округтері арқылы сайланды. Соның арқасында сайлаушылар партияға ғана емес, нақты кандидатқа, оның ішінде өзін-өзі ұсынған үміткерге де дауыс бере алды.
Мәжіліс депутаттарының өкілеттік мерзімі бес жыл болды. Сенат депутаттары алты жыл қызмет етті, ал жоғарғы палатаның сайланатын құрамының жартысы әр үш жыл сайын жаңартылып отырды. Сенаторлардың көпшілігін азаматтар тікелей емес, таңдаушылар – мәслихат депутаттары сайлады. Сенат мүшелерінің бір бөлігін Президент тағайындады.
Осылайша бұрынғы Парламент әртүрлі мерзімде және түрлі тәсілдермен қалыптасты. Мәжіліс саяси партиялар мен аумақтық округтердің атынан өкілдік етсе, Сенат өңірлердің мүддесін білдіріп, төменгі палата қабылдаған заңдарды қайта қарайтын. Бұл қағидалар Қазақстанның бұрынғы сайлау жүйесінің сипаттамасында көрсетілген.
2026 жылғы 1 шілдеден бастап заң шығарушы билікті бір ғана палата – Құрылтай жүзеге асырады. Жаңа парламенттік жүйеде Сенат пен Мәжіліс енді жоқ.
Орталық сайлау комиссиясының мәліметінше, Құрылтай 145 депутаттан тұрады. Олардың барлығы біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды жүйе негізінде бес жылға сайланады.
Бұл депутаттардың бүкіл құрамы бір мезгілде қалыптасады деген сөз. Сайлаушы бюллетеньде өз қаласы немесе облысы атынан түскен жеке кандидатты емес, саяси партияны таңдайды. Кандидаттардың аты-жөні партиялық тізімдерге алдын ала енгізіледі, алайда азамат партияның тізімі мен бағдарламасын қолдап дауыс береді.
Құрылтай сайлауында бірмандаттық округтер қарастырылмаған. Сондықтан саяси партияның ұсынуынсыз жаңа Парламентке өз бетінше кандидат болып түсу мүмкін емес. Әр партия алатын мандат саны оның бүкіл ел бойынша жинаған дауысының үлесіне байланысты болады.
2026 жылғы сайлаудың 2023 жылғы науқаннан басты айырмашылықтарының бірі де осында. Ол кезде аралас сайлау жүйесі қолданылса, енді Парламент толығымен партиялық тізімдер бойынша қалыптасады.
Құрылтайға көшу ауқымды конституциялық реформаның бір бөлігіне және 1995 жылдан бері қолданылып келген парламенттік модельден бас тартуға айналды. Өзгерістердің ресми түрде жарияланған басты мақсаты – тиімдірек әрі кәсіби заң шығарушы орган қалыптастыру. Заң шығару жұмысын бір палатаға шоғырландыру Парламенттің қабылданатын шешімдер үшін жауапкершілігін нақты айқындауға және елде жүргізіліп жатқан реформаларды заңнамалық тұрғыдан сүйемелдеуге мүмкіндік береді деп болжанып отыр.
Сонымен қатар саяси партиялардың рөлі күшейеді. Енді кандидаттар тізімін партиялар жасайды, жалпыұлттық бағдарламаларын ұсынады және сайлаудан кейін өз фракцияларының жұмысы үшін қоғам алдында жауап береді. Реформа тұжырымдамасына сәйкес, пропорционалды жүйе партиялардың ықпалын ғана емес, сайлаушылар алдындағы жауапкершілігін де арттыруы тиіс.
Құрылтай бірқатар негізгі мемлекеттік органдарды қалыптастыруға қатысты өкілеттіктерге де ие болады. Атап айтқанда, оның келісімімен Конституциялық Соттың, Орталық сайлау комиссиясының және Жоғары аудиторлық палатаның мүшелері тағайындалуы тиіс. Депутаттар Президенттің ұсынуымен Жоғарғы Сот судьяларын сайлауға да қатысады. Бұл өзгерістер тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін нығайту тәсілі ретінде ұсынылды.
Екі палаталы жүйеде Мәжіліс қабылдаған заң Сенаттың қарауына жіберілетін. Жоғарғы палата құжатты мақұлдайтын немесе ескертулермен кері қайтаратын. Бір палаталы жүйеге көшкеннен кейін мұндай кезең болмайды. Оның орнына Құрылтай ішінде заң жобаларын қараудың үш сатылы тәртібі енгізіледі. Алдымен депутаттар құжаттың жалпы тұжырымдамасын мақұлдауы, кейін түзетулерді қарауы және содан соң ғана заңды түпкілікті редакцияда қабылдауы тиіс. Осылайша екінші палата болмаса да, заң жобаларын кезең-кезеңімен тексеру тәртібін сақтау жоспарланып отыр.
Жаңа Парламенттің бес жылдық өкілеттік мерзімі біртұтас саяси цикл қалыптастырады: сайлаушылар бүкіл заң шығарушы органның құрамын бір мезгілде айқындап, партияларға ұсынған бағдарламаларын іске асыруға мандат береді. Сондықтан алдағы сайлаудың басты айырмашылығы депутаттардың өкілеттік мерзімінде емес, Парламенттің жаңа құрылымында. Қазақстандықтар партиялардың бірін таңдайды, ал дауыс беру нәтижесі елдегі жалғыз заң шығарушы палатаның алдағы бес жылдағы құрамын айқындайды.