Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың оқу мәдениетін дамыту туралы жарлығы Шығыс Қазақстан облысына жаңа мүмкіндік береді. Бірақ бұл бастама өңір үшін бірқатар күрделі сұрақты да алға шығарады.
Еске сала кетейік, 2026 жылғы 16 мамырда мемлекет басшысы қол қойған № 1279 «Оқу мәдениетін дамыту және оқитын ұлт қалыптастыру жөніндегі шаралар туралы» жарлық адами капиталды арттыруды, қоғамның интеллектуалдық әлеуетін нығайтуды және оқу мәдениетін білім мен тәрбиенің негізгі элементіне айналдыруды көздейді.
Жарлықта оқу инфрақұрылымын жаңғырту, отандық жазушыларды қолдау, ұлттық цифрлық кітапхана платформасын құру, оқу мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін ұлттық сыйлық тағайындау және 2027 жылға қарай жаңа «Кітапхана және кітап басып шығару ісі туралы» заң жобасын дайындау сияқты басымдықтар көрсетілген.
Үкіметке 2026 жылғы қыркүйекке дейін «Жылдың 10 оқырманы» республикалық жобасын іске қосу, 2027–2031 жылдарға арналған «Оқитын ұлт» тұжырымдамасын бекіту және оның жүзеге асырылуы туралы жыл сайын есеп беріп отыру тапсырылды. Бұл бастама аймақтар үшін, соның ішінде Шығыс Қазақстан облысы үшін де зор мүмкіндіктер ашады.
Өңірдегі оқу мәдениетінің қазіргі жағдайы
Өңірдегі оқу мәдениетінің жағдайын мінсіз деуге келмес. Дегенмен ШҚО бұл бағытта орташа деңгейден әлдеқайда жоғары тұр. Облыста 170-ке жуық көпшілікке қолжетімді кітапхана жұмыс істейді, олардың 80%-дан астамы ауылдық жерлерде орналасқан. Кітап қоры үш миллионнан астам дананы құрайды.
Аймақ қорларды жаңартуға қомақты қаржы құйып келеді. 2022 жылы бес мыңнан астам жаңа кітап сатып алуға 20,5 миллион теңге жұмсалды. Бұл ретте әдебиеттің 90%-ы ауылдық жерлерге бағытталды. «Абай әлемі» кітап сериясы жобасы аясында 2018 жылдан бастап жалпы таралымы 50 мыңнан астам дана болатын жергілікті авторлардың 69 кітабы жарық көрді. Тек 2022 жылы 13 кітапты шығаруға 30 млн теңге жұмсалды.
2026 жылғы сәуірде өңірде Александр Сергеевич Пушкин атындағы облыстық кітапхананың 130 жылдығы атап өтілді. Шығыс Қазақстан облысының әкімі атап өткендей, кітапхана ғимараты жаңарып, заманауи мәдениет орталығына айналды. Кітапхана базасында Ақтан Нұрбаев атындағы ақындар мектебі ашылып, жас ақындар тәлімгерлермен кездесуге мүмкіндік алды.
Сәуір айында Өскемен тұрғындары Ұлттық кітап күніне арналған іс-шараларға қатысты. Аймақ басшысы кітапхананың оқу дәстүрлері мен заманауи форматтарды үйлестіріп отырғанына тоқталды. Сондай-ақ ШҚО-да кітапханаларды жаңғыртуға, ағартушылық іс-шаралар өткізуге, балалар мен жасөспірімдерді оқуға тартуға ерекше көңіл бөлінетінін атап өтті.
Кеңірек алғанда, үкімет 70-тен астам көпшілік кітапхананы жаңғыртып, оларды көпфункционалды коворкинг орталықтарға айналдырды. Өңірлерде заманауи форматтар дамып келеді: балалар мен жасөспірімдер балалар коворкингіне бара алады, «Мен – иллюстратормын» жобаларына және көлеңке театрларына қатыса алады.
Шығыс Қазақстан облысында жаңа тұрғын аудандардағы отбасылардың мәдени бос уақытын ұйымдастыратын және сұраныс бойынша апта сайын кітап жеткізіп беретін «Кітап оқитын үйлер» әлеуметтік жобасы жұмыс істейді. Кітапханалар көшпелі форматтармен, соның ішінде «Көгалдағы оқу залы», «Жолға кітап», TAXYLIBRARY бастамаларымен және тәулік бойы жұмыс істейтін сервистермен тәжірибе жасап келеді.
Оқу сауаттылығы және инновациялар
2020 жылы ШҚО мектеп кітапханаларының кітап қорын отандық және әлемдік классиктер, анықтамалықтар мен энциклопедиялар есебінен жыл сайын 10%-ға арттыруды көздейтін «Кітап оқитын мектеп» жобасын іске қосты.
Жоба оқушылардың оқу сауаттылығын арттыруға және кітапхана кеңістігін заманауи жағдайлармен, соның ішінде көркем әдебиеттің электрондық нұсқаларына қолжетімділікпен жабдықтауға бағытталған.
«Örken» өңірлік ғылыми-әдістемелік орталығы педагогтар үшін тұрақты түрде вебинарлар өткізіп тұрады. Мысалы, 2026 жылғы 5 ақпанда педагогтарға мәтінді талдау арқылы оқу сауаттылығын дамыту жолдары көрсетіліп, оқудың когнитивтік дағдылар мен сыни ойлауды қалыптастырудағы рөлі түсіндірілді.
«Кітап оқитын үйлер» жобасы Өскемен қаласындағы көпбалалы отбасыларды қолдауға бағытталған. Ол бұқаралық іс-шаралар мен кітап көрмелерін ұйымдастырады, әр көрмеге 25–30 кітап қойылады. Жоба жылжымалы кітапхананы пайдаланады, отбасылық оқу формулярларын қалыптастырады және көпбалалы аналарға отбасындағы жанжалдардың алдын алу мен құқықтық қолдау көрсету арқылы көмектеседі.
Сонымен қатар Алтай ауданының тұрғындары «Кітапханаға кітап сыйла» акциясына тұрақты түрде қатысып тұрады. 2024 жылғы ақпанда 300-ден астам тұрғын өз аудандық кітапханасына кітап сыйлады. Бұл балалар мен жастар арасында оқуға деген қызығушылықты арттыруға ықпал етеді.
Шығыс Қазақстан облысында цифрлық және жасанды интеллект технологиялары да белсенді енгізіліп жатыр. 2025 жылғы шілдеде Оралхан Бөкей атындағы орталық қалалық кітапхана «Мәдениет және өнер мекемелерінің қызметіндегі жасанды интеллект» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясын өткізді.
Қазақстан, Беларусь және Ресей сарапшылары кітапхана, музей және мәдениет орталықтарының қызметкерлеріне цифрлық технологияларды қолдану, компьютерлік көру арқылы каталогтау, мәдени нысандарды 3D-сканерлеу, чат-боттарды баптау және аудио-бейнематериалдар жасау тәсілдерін түсіндірді.
Мамандар жасанды интеллектіні енгізу қызмет көрсету сапасын арттыратынын, мәдениет мекемелерін басқаруға көмектесетінін және креативті контент жасауға жағдай туғызатынын атап өтті.
Цифрлар сөйлейді: көшбасшылық пен жаһандық сын-қатерлер
Шығыс Қазақстан облысы халықтың кітапхана өміріне тартылуы бойынша көшбасшылар қатарында. 2023 жылы облыс оқырман билеті бар тұрғындардың үлесі бойынша 38,9–42,7% көрсеткішімен үздік 5 аймақтың қатарына енді.
Жан басына шаққандағы кітапханаға бару саны бойынша ШҚО 4,43 рет бару көрсеткішімен үшінші орынды иеленіп, тек Солтүстік Қазақстан және Ақмола облыстарынан кейін орналасты. Бір тұрғынға берілген басылымдар саны бойынша облыс екінші орында тұрды – 7,2 басылым.
Бұл кітапханаға бару мәдениетінің жоғары екенін көрсетеді. Дегенмен жалпыұлттық контекст әлі де алаңдатарлық. Қазақстан CEOWORLD 2024 рейтингінде оқу деңгейі бойынша 102 елдің ішінде 95-орында тұр. Бұл жан басына шаққанда жылына орта есеппен 2,77 кітап және 65 сағат оқуды құрайды.
Оқуға қызығушылықтың төмен болуына ауылдық аудандардағы инфрақұрылымның әлсіздігі, экономикалық кедергілер, цифрлық ойын-сауықтың күшеюі және білім беру жүйесінде оқудың тым формалды сипат алуы әсер етеді.
Жаңа жарлықтың Шығыс Қазақстан облысы үшін 5 негізгі әсері
1. Инфрақұрылымды жаңғырту және цифрлық теңсіздікті азайту
Жарлық жаңа форматтағы кітапханаларды, көпфункционалды қоғамдық кеңістіктерді құруды және цифрлық сервистерді енгізуді көздейді. ШҚО үшін бұл басым бөлігі ауылдық жерлерде орналасқан 170 кітапхананы жаңғыртуға мемлекеттік қаржы тарту мүмкіндігін білдіреді.
Бүгінде жаңғырту жұмыстары демеушілердің қолдауымен жүргізіліп келеді. Бұған А.С. Пушкин атындағы кітапхананың жөндеуін мысал етуге болады. Жарлықты жүзеге асыру ғимараттарды заманауи стандарттарға сәйкестендіруге, Wi-Fi, интерактивті панельдер, өз-өзіне қызмет көрсету терминалдары мен коворкинг аймақтарын орнатуға мүмкіндік береді.
Бұл әсіресе әдебиетке қолжетімділік шектеулі ауылдық аймақтар үшін маңызды. 2022 жылы сатып алынған жаңа кітаптардың 90%-ы дәл осы ауылдық кітапханаларға бағытталған болатын.
2027 жылғы 1 қаңтарға дейін бірыңғай қолжетімділігі бар ұлттық цифрлық кітапхана платформасын құру өңір кітапханаларына каталогтарды біріктіруге, өлкетану және сирек кездесетін әдебиеттерді цифрландыруға, мәтіндер мен аналитикалық материалдарға қашықтан қол жеткізуді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Бұл қазірдің өзінде 85 мың цифрлық құжатқа қолжетімділікті қамтамасыз етіп отырған Қазақстан ұлттық электрондық кітапханасының, яғни КАЗНЭБ электрондық ресурсының жұмысын толықтырады. Облыс халқының үштен бірі ауылдық жерде тұратын жағдайда, кітаптарды электрондық форматта оқу және алу мүмкіндігі қала мен ауыл арасындағы цифрлық теңсіздікті азайтады.
2. Жергілікті авторларды қолдау және қазақ тіліндегі контентті дамыту
Құжат үкіметке баспагерлердің қызметін ынталандыруды, отандық әдебиетті дамытуды және шығармаларды сапалы аудару мен басып шығаруды қамтамасыз етуді тапсырады.
ШҚО үшін бұл қазіргі жұмыс істеп тұрған «Абай әлемі», «Шығыс Қазақстан жазушылары – балаларға» және басқа да жобаларды күшейте алады. Өңір жергілікті авторлардың 69 кітабын жарыққа шығарып, тек 2022 жылы 13 кітапты басып шығаруға 30 млн теңге бөлді.
Жарлық республикалық гранттар алуға, таралымды кеңейтуге және шығысқазақстандық жазушылардың шығармаларын ағылшын және басқа тілдерге аударуға жол ашуы мүмкін. 2027 жылғы 1 қаңтарға дейін құрылатын оқу мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін ұлттық сыйлық бәсекелестікті ынталандырып, өңірлік авторлар мен кітапханашылардың беделін арттыра алады.
3. Жастар арасында оқуды насихаттау
2026 жылғы 1 қыркүйекке қарай үкімет «Жылдың 10 оқырманы» жобасын іске қосуы керек. Бұл жоба өңірлік және мектеп кітапханалары арқылы ұйымдастырылуы мүмкін.
ШҚО өңірлік конкурстар өткізуде тәжірибе жинақтап үлгерді. «Оқы және жең» жобасы ондаған мың мектеп оқушысын қамтыды. Алтай ауданының 300-ден астам тұрғыны кітапханаға кітап сыйлады.
Жаңа ұлттық платформа аудиторияны кеңейтуге, жүлделі онлайн челлендждер мен оқу марафондарын ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Бұл әсіресе жасөспірімдер арасында оқу дағдысын қалыптастыруға ықпал етеді және кітап қорларын жыл сайын 10%-ға жаңартып отыратын «Кітап оқитын мектеп» жобасын толықтырады.
Көпбалалы отбасыларды қолдау да маңызды рөл атқарады. «Кітап оқитын үйлер» өңірлік жобасы мобильді кітапханалар мен отбасылық іс-шаралардың оқуға деген қызығушылықты қалай арттыратынын көрсетеді.
Жарлық мұндай бастамаларды республикалық бағдарламаларға айналдырып, ауқымын кеңейтуге мүмкіндік береді. Қызмет көрсету аясы қызығушылық клубтарынан бастап ата-аналарды психологиялық және құқықтық қолдауға дейін кеңеюі мүмкін. Нәтижесінде кітап мәдениеті күнделікті өмірдің және отбасылық бос уақыттың ажырамас бөлігіне айнала алады.
4. Кадрлық әлеуетті дамыту
Жарлық жаңа «Кітапхана және кітап басып шығару ісі туралы» заңды және 2027–2031 жылдарға арналған «Оқитын ұлт» тұжырымдамасын әзірлеуді тапсырады.
Жаңа нормативтік құқықтық акт кәсіби даярлық стандарттарын жаңартып, кітапханашылар мен цифрлық контент мамандарын оқытуға мемлекеттік гранттар енгізуі мүмкін.
ШҚО кітапхана саласына жасанды интеллектіні енгізу бойынша халықаралық және өңірлік конференциялар өткізіп, мұғалімдер үшін оқу сауаттылығын дамытуға арналған вебинарлар ұйымдастырып келеді. Республикалық деңгейде бұл бастамалар әдістемелік қолдау мен қаржыландыруға ие болуы мүмкін.
Жасанды интеллект құралдарын, соның ішінде чат-боттар мен компьютерлік көру жүйелерін енгізу қорларды каталогтауға, оқырмандардың таңдауын талдауға және дербес ұсыныстар беруге көмектеседі.
5. Әлеуметтік-экономикалық әсерлер
Шығыс Қазақстан облысы өнеркәсіптік-аграрлық құрылымға ие. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша өңірде 717,6 мың адам тұрады, оның 67,7%-ы – қала тұрғындары.
Кітапханаларды жаңғырту және оқу белсенділігін арттыру экономиканы әртараптандыру мен бәсекеге қабілеттілікті күшейтуге қажетті адами капиталды дамытуға ықпал етеді.
Оқу мәдениетін дамыту халықтың когнитивтік дағдыларын жақсартады, сыни ойлауды қалыптастырады, инновациялық белсенділікті ынталандырады. Ұзақ мерзімді перспективада бұл, әсіресе өңірде жүріп жатқан цифрландыру мен жасанды интеллектіні енгізу аясында, IT-сектордың, шығармашылық индустриялардың және шағын бизнестің дамуына ықпал етуі мүмкін.
Ұлт сапасы – мемлекет тірегі
Президенттің «Оқу мәдениетін дамыту және оқитын ұлт қалыптастыру жөніндегі шаралар туралы» жарлығы бүкіл ел үшін өршіл күн тәртібін белгілейді.
Шығыс Қазақстан облысында қазірдің өзінде дамыған кітапхана желісі, келушілердің жоғары деңгейі және «Кітап оқитын мектеп» пен «Кітап оқитын үйлер» сияқты белсенді жергілікті бастамалар бар.
Алайда дәл осы күш-жігерді мемлекеттік қолдаумен біріктіру, инфрақұрылымды жаңғырту, цифрлық платформа құру және жергілікті авторларды қолдау аймақты жаңа деңгейге көтере алады. Жарлықты жүзеге асыру қала мен ауыл арасындағы алшақтықты азайтуға, білім беру сапасын арттыруға және тұрғындардың шығармашылық әлеуетін ынталандыруға мүмкіндік береді. Бұл облыстың әлеуметтік-экономикалық дамуына да әсер етеді.
Оқу мәдениетін дамыту өңірдің адами капиталын күшейтеді. Тұрақты оқу сөздік қорды кеңейтеді, сыни ойлауды және ақпаратты талдау қабілетін дамытады. Кішкентай кезінен кітап оқитын балалар мектеп материалын оңай меңгереді. Олар нұсқаулықтарды жақсырақ түсінеді, ойлы сұрақтар қояды және өз пікірін қалыптастырады.
Академиялық дағдылардан бөлек, кітаптар эмоционалдық интеллектіні де тәрбиелейді. Оқиғалар арқылы балалар кейіпкерлерге жанашырлық танытуды және айналадағы адамдарды жақсырақ түсінуді үйренеді.
Тұрақты оқу дағдысының қоғамға берер пайдасы жеке адамға тигізер әсерінен кем емес. Оқу ортақ құндылыққа айналған жерде адамдар көбірек хабардар болады және өз ауданының өміріне белсенді қатысады. Олар егжей-тегжейлерді оңай түсінеді, қоғамдық мәселелерді талқылайды және саналы шешім қабылдайды.
Мұндай қоғамда экономикалық өзгерістерге бейімделе алатын ұрпақ өседі. Өйткені үнемі оқу және жаңаны меңгеру дағдысы жас кезден қалыптасады.
Мәдениет және өнер қызметкерлерін марапаттау рәсімінде сөйлеген сөзінде Қасым-Жомарт Тоқаев мемлекет тарапынан азаматтар арасында оқу мәдениетін танымал ету бойынша жүзеге асырылып жатқан бастамалар туралы айтты.
– Кітап оқуға баулу өркениетті қоғам құрудың және озық ұлтты қалыптастырудың іргелі шарты болып табылады деп нық сеніммен айтуға болады. Сондықтан біз азаматтарымыздың, әсіресе жастардың арасында кітап оқу мәдениетін кеңінен насихаттауымыз керек. Өткен аптада мен оқу мәдениетін дамыту және оқуға құштар ұлтты қалыптастыру жөніндегі шаралар туралы арнайы жарлыққа қол қойдым. Бұл маңызды құжаттың басты мақсаты – ұлттың сапасын арттыру, яғни адами капиталды дамыту және қоғамның интеллектуалдық әрі мәдени әлеуетін нығайту. Мен үкіметке осы салаларда бірқатар нақты шараларды жүзеге асыруды, соның ішінде кітапхана және кітап басып шығару ісін заңнамалық тұрғыдан қолдауды қамтамасыз етуді тапсырамын.
Сонымен қатар, «Оқитын ұлт» тұжырымдамасы бекітіліп, «Жылдың 10 оқырманы» республикалық жобасы жүзеге асырылады, сондай-ақ бірыңғай қолжетімділігі бар ұлттық цифрлық кітапхана платформасы іске қосылады. Басқа да маңызды бастамаларды жүзеге асыру жоспарланған. Мәдениет қызметкерлері, ең алдымен, кітапханашылар мен баспагерлер бұл маңызды жұмысқа белсене қатысады деп сенемін.
Сонымен қатар, жақында мен еліміздің орта білім беру жүйесіне жасанды интеллектіні енгізу жөніндегі шаралар туралы жарлыққа қол қойдым. Сондықтан егер біз қазір бұл маңызды шешімді қабылдамасақ, өсіп келе жатқан ұрпағымыз прогрестің шетінде қалып қоюы мүмкін еді. Ал бұл мемлекетіміздің болашағына қауіп төндірер еді. Біз, әрине, бұған жол бермейміз, – деп атап өтті Президент.
Шығыстың болашағы – білімді ұрпақ қолында
Шығыс Қазақстан облысы оқу мәдениетінің дамуға қаншалықты әсер ететінін қазірдің өзінде көрсетіп отыр. Мұнда 170 кітапхана жұмыс істейді, олардың 80%-ы ауылда орналасқан. Тек бір жылдың ішінде қор бес мыңнан астам кітаппен толықтырылды.
Облыстық «Кітап оқитын мектеп» және «Кітап оқитын үйлер» жобалары мектептер мен отбасыларды заманауи кітаптармен қамтамасыз етіп қана қоймай, балалар мен жасөспірімдерде оқу дағдысын қалыптастыруға көмектеседі.
Тұрақты оқу дербес ойлайтын және жаңа сын-қатерлерге дайын ұрпақты қалыптастырады. Ал бұл – өңірдің болашақтағы бәсекеге қабілеттілігінің негізі.
Дәл сондықтан Шығыс Қазақстан облысы үшін оқу мәдениетін дамыту туралы жарлық тек «руханият» туралы кезекті құжат емес. Ол кітапхана желісін жаңартуға, мектеп жобаларын күшейтуге, жергілікті авторларды қолдауға және кітаптарды ауыл тұрғындары үшін қолжетімді етуге арналған нақты мүмкіндікке айнала алады.
ШҚО-ның базасы бар: облыстық және аудандық кітапханалар, мектеп оқушылары мен отбасыларға арналған жобалар, өлкетануға, әдеби мұраға және цифрлық форматтарға деген қызығушылық.
Енді осы іргетасты жоғалтпау маңызды.Егер облыс республикалық күн тәртібіне сауатты кіріге алса, кітапханалар кітаптардың тыныш қоймасы емес, білімге, технологияларға, жергілікті тарихқа және тірі қарым-қатынасқа жол ашатын толыққанды қоғамдық кеңістікке айналуы мүмкін.
Ауылдық фокус ерекше маңызды. Көптеген елді мекені ірі мәдени орталықтардан алыс орналасқан ШҚО үшін заманауи кітапхана бірден бірнеше тапшы алаңның орнын баса алады: білім беру, бос уақытты өткізу, цифрлық қызмет және қоғамдық байланыс алаңы. Кітап бұл жерде дамуға тең қолжетімділік құралы ретінде жұмыс істейді.
Қорытындылай келе, Шығыс Қазақстан үшін оқу мәдениетін дамыту – бұл тек әдебиет мәселесі емес. Бұл білім сапасы, сыни ойлау, жастарды қолдау, жергілікті бірегейлікті сақтау және өңірдің болашақ бәсекеге қабілеттілігі мәселесі.
Өйткені балалары кітап оқитын, ересектері оқитын, ал кітапханалары өткен ғасырдан қалып қойған шаң басқан мекемеге ұқсамайтын облыстың нақты білімге сүйене отырып дамуға мүмкіндігі әлдеқайда жоғары.